२०८३ कार्तिक ५, बुधबार ०८:१३
सुर्खेत । मौसमजन्य विपद्को जोखिम पहिचान गरी नागरिकलाई समयमै पूर्वसूचना उपलब्ध गराउने उद्देश्यले स्थापना गरिएको सुर्खेत–दैलेख सीमास्थित मौसमी रडार दुई वर्षदेखि बन्द छ। चट्याङका कारण क्षति पुगेपछि सञ्चालनमा आउन नसकेको उक्त रडार पुनः सञ्चालन गर्न ढिलाइ हुँदा कर्णाली, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशको मौसम निगरानी प्रणाली प्रभावित भएको छ।
गुराँस गाउँपालिका–५ रातानाङ्लामा करिब १७ करोड रुपैयाँ खर्चेर स्थापना गरिएको अत्याधुनिक मौसमी रडार लामो समयदेखि प्रयोगविहीन बनेको हो। पश्चिम नेपालमा विकास हुने मौसमी प्रणालीको निगरानी, वर्षाको अवस्था विश्लेषण र सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमान गर्न महत्त्वपूर्ण मानिएको यो प्रविधि बन्द हुँदा यसबाट प्राप्त हुन सक्ने तथ्यांक उपयोग गर्न सकिएको छैन।
जल तथा मौसम विज्ञान कार्यालय सुर्खेतका प्रमुख डा. इन्दिरा कँडेलका अनुसार चट्याङका कारण क्षति पुगेपछि गुँरासेमा रहेको रडार सञ्चालनमा आउन नसकेको हो। रडारमा जडान गर्न आवश्यक उपकरण विदेशबाट खरिद गरिए पनि ती उपकरण जडान गर्न सक्ने दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको अभावले सञ्चालन प्रक्रिया लम्बिएको उनले बताइन्।
उनका अनुसार आवश्यक जनशक्तिको व्यवस्था गरेर छिट्टै काम सुरु गर्ने तयारी छ। तर, दुई वर्षदेखि बन्द रहेको रडार कहिलेसम्म पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउँछ भन्ने विषयमा भने स्पष्ट समयसीमा सार्वजनिक भएको छैन।
करोडौँ खर्च, तर प्रविधि प्रयोगविहीन
रातानाङ्लामा स्थापना गरिएको मौसमी रडारको उद्घाटन २०७६ मंसिर १७ गते गरिएको थियो। विश्व बैंकको सहयोगमा जल तथा मौसम विज्ञान विभागले स्थापना गरेको यो रडार पश्चिम नेपालमा मौसमको अवस्था निगरानी गर्ने महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारका रूपमा लिइएको थियो।
मौसमी रडारले बादलको संरचना, वर्षाको तीव्रता र मौसमी प्रणालीको गति तथा विकासबारे जानकारी उपलब्ध गराउन सहयोग गर्छ। रडारबाट प्राप्त तथ्यांक विश्लेषण गरेर मौसमविद्ले कुनै क्षेत्रमा वर्षा गराउने प्रणाली कसरी विकसित भइरहेको छ र त्यसले कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने अनुमान गर्न सक्छन्।
विशेषगरी छोटो समयमा हुने भारी वर्षा, मेघगर्जनसहितको वर्षा तथा अन्य प्रतिकूल मौसमी गतिविधि पहिचान गर्न यस्तो प्रविधि उपयोगी हुन्छ। सम्भावित जोखिमबारे समयमै जानकारी प्राप्त भएमा जोखिममा रहेका बस्तीलाई सचेत गराउन, सुरक्षित स्थानमा जान समय उपलब्ध गराउन र सम्भावित मानवीय तथा भौतिक क्षति न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुग्छ।
तर, करिब १७ करोड रुपैयाँ खर्चेर स्थापना गरिएको रडार लामो समयसम्म बन्द रहँदा त्यसबाट लिन सकिने लाभ गुमिरहेको छ। उपकरणमा क्षति पुगेपछि आवश्यक प्राविधिक सहयोग र मर्मत व्यवस्थापन समयमै सुनिश्चित गर्न नसक्नुले महँगो पूर्वाधारको सञ्चालन निरन्तरतामाथि प्रश्न उठाएको छ।
चट्याङले क्षति पुर्यायो, प्राविधिक जनशक्ति अभाव
रडारमा चट्याङका कारण क्षति पुगेपछि आवश्यक उपकरण फेर्नुपर्ने अवस्था आएको थियो। उपकरण विदेशबाट खरिद गरिए पनि जडान र सञ्चालनका लागि आवश्यक दक्ष जनशक्ति नहुँदा समस्या समाधान हुन सकेको छैन।
रडारजस्ता संवेदनशील उपकरणको मर्मत सामान्य प्राविधिक कामभन्दा फरक हुन्छ। यसका लागि विशेष सीप, प्राविधिक ज्ञान, उपयुक्त उपकरण र सम्बन्धित प्रणालीबारे अनुभव आवश्यक पर्छ। त्यसैले उपकरण उपलब्ध हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई जडान गर्ने र नियमित रूपमा सञ्चालनमा राख्ने प्राविधिक क्षमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
रातानाङ्लाको घटनाले सरकारी पूर्वाधार निर्माण र प्रविधि खरिदसँगै सञ्चालन तथा मर्मतसम्भारको दीर्घकालीन योजना आवश्यक रहेको देखाएको छ। महँगो उपकरण स्थापना गरिसकेपछि त्यसको सुरक्षादेखि नियमित परीक्षण, प्राविधिक जनशक्तिको उपलब्धता र आकस्मिक मर्मतको व्यवस्थासमेत सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता यसले उजागर गरेको छ।
तीन प्रदेशको मौसम निगरानीमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव
रातानाङ्लाको रडार कर्णाली, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशको मौसमसम्बन्धी गतिविधि निगरानी गर्ने उद्देश्यले स्थापना गरिएको हो। पश्चिम नेपालका पहाडी तथा हिमाली भूभागमा मौसम छिटो परिवर्तन हुने र कतिपय स्थानमा मौसम मापन केन्द्रको पहुँच सीमित हुने भएकाले यस क्षेत्रका लागि रडारको महत्त्व अझ बढी छ।
कर्णालीलगायत पश्चिम नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा भारी वर्षा, बाढीपहिरो, हिमपात र अन्य प्रतिकूल मौसमी अवस्थाले जनजीवन प्रभावित पार्ने गरेका छन्। वर्षायाममा पहिरो तथा बाढीको जोखिम र हिउँदमा हिमपातका कारण सडक तथा हवाई यातायात प्रभावित हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा मौसमको अवस्थाबारे भरपर्दो जानकारी प्राप्त गर्नु र सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमान गर्नु आवश्यक हुन्छ।
जल तथा मौसम विज्ञान कार्यालय सुर्खेतका प्रमुख कँडेलका अनुसार स्थानीय तहमा मौसम मापन केन्द्रको अभाव हुँदा वास्तविक वर्षा, तापक्रम तथा अन्य मौसमी अवस्थाको तथ्यांक प्राप्त गर्न कठिनाइ हुन्छ। यसले बाढी, पहिरो, अतिवृष्टि तथा अन्य प्राकृतिक विपद्को पूर्वानुमान र समयमै पूर्वसूचना प्रवाह गर्ने कार्यमा चुनौती थप्ने गरेको छ।
रडार र स्थानीय मौसम मापन केन्द्रले फरक–फरक तर एकअर्कालाई पूरक हुने भूमिका निर्वाह गर्छन्। मौसम मापन केन्द्रले कुनै निश्चित स्थानको मौसमसम्बन्धी तथ्यांक उपलब्ध गराउँछन् भने रडारले विस्तृत क्षेत्रमा विकास भइरहेको वर्षा प्रणाली र त्यसको गतिविधि निगरानी गर्न सहयोग गर्छ।
यी दुवै स्रोतबाट प्राप्त जानकारीको विश्लेषणले मौसम पूर्वानुमानलाई थप प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्छ। त्यसैले रडार बन्द हुँदा अन्य मौसम मापन केन्द्र सञ्चालनमा रहे पनि रडारबाट प्राप्त हुन सक्ने थप जानकारीको उपयोग गर्न सकिएको छैन।
उपकरण खरिद भयो, सञ्चालनको सुनिश्चितता कहिले?
रातानाङ्लाको रडारमा जडान गर्न आवश्यक उपकरण विदेशबाट खरिद भइसकेको अवस्थामा पनि जनशक्ति अभावका कारण सञ्चालनमा आउन नसक्नुले सरकारी प्रविधि व्यवस्थापनको व्यावहारिक पक्षमाथि प्रश्न उठाएको छ।
कुनै प्रविधि स्थापना गर्नु, आवश्यक उपकरण खरिद गर्नु र त्यसलाई नियमित रूपमा सञ्चालनमा राख्नु फरक जिम्मेवारी हुन्। उपकरण जडान गर्ने प्राविधिक जनशक्ति, मर्मतसम्भारका लागि बजेट र आवश्यक प्राविधिक सहयोगको सुनिश्चितता नहुँदा महँगो पूर्वाधारसमेत लामो समयसम्म उपयोगविहीन बन्न सक्छ।
यस्ता पूर्वाधार निर्माण गर्दा उपकरण खरिद तथा जडानमा मात्रै ध्यान नदिई सञ्चालनको जिम्मेवारी, प्राविधिक जनशक्ति विकास, नियमित मर्मतसम्भार र आकस्मिक क्षति हुँदा तत्काल मर्मत गर्न सक्ने क्षमतासमेत विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।
रातानाङ्लाको रडार पुनः सञ्चालनमा ल्याउन आवश्यक उपकरण जडान, दक्ष प्राविधिकको व्यवस्था र नियमित मर्मतसम्भारको स्पष्ट योजना आवश्यक छ। भविष्यमा चट्याङ वा अन्य कारणले उपकरणमा क्षति पुगेमा तत्काल मर्मत गर्न सक्ने प्राविधिक क्षमता विकास गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी बनाउन रडार सञ्चालन अपरिहार्य
मौसमसम्बन्धी पूर्वसूचनाले विपद् आउनुअघि नागरिकलाई सचेत गराउन, जोखिमयुक्त क्षेत्रबाट सुरक्षित स्थानमा जान समय दिन र सम्भावित क्षति घटाउन सहयोग गर्छ। विशेषगरी दुर्गम बस्ती, नदीकिनार र पहिरोको जोखिम भएका क्षेत्रमा समयमै सूचना पुर्याउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कर्णाली, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिमको मौसम निगरानीका लागि स्थापना गरिएको रडार दुई वर्षदेखि बन्द रहँदा यसको कार्यक्षेत्रमा विकास हुने मौसमी प्रणालीको निगरानी गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम प्रयोगविहीन बनेको छ। यसले तीनै प्रदेशमा मौसम पूर्वानुमान तथा विपद् पूर्वसूचनाका लागि उपलब्ध प्रविधिको उपयोगमा असर पारेको छ।
करोडौँ रुपैयाँ खर्चेर स्थापना गरिएको प्रविधि सञ्चालनमा ल्याउन आवश्यक उपकरण उपलब्ध गराउनुका साथै दक्ष जनशक्ति व्यवस्थापन र मर्मतसम्भारको स्थायी व्यवस्था गर्नु सम्बन्धित निकायको प्राथमिकता हुनुपर्ने देखिन्छ।
मौसमजन्य विपद्को जोखिम न्यूनीकरण, पूर्वसूचना प्रणालीको प्रभावकारिता अभिवृद्धि र नागरिकको सुरक्षाका लागि रातानाङ्लाको मौसमी रडार पुनः सञ्चालनमा ल्याउनु आवश्यक छ। दुई वर्षदेखि बन्द रहेको रडार सञ्चालनमा ल्याउने स्पष्ट समयसीमा र जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्न सके मात्रै यसको स्थापनाको उद्देश्य पूरा हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
