२०८३ कार्तिक ५, बुधबार ०७:५९
काठमाडौं । विजयादशमीको बिहान। घरमा मान्यजनबाट टीका लगाउने तयारी भइरहेको हुन्छ। निधारमा रातो टीका र शिरमा पहेँलो जमरा सिउरिएपछि दसैँको खुसी अझ विशेष बन्छ। नेपाली समाजमा दसैँको जमरा केवल एउटा धार्मिक प्रतीक होइन, यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति, पारिवारिक आत्मीयता र शुभाशीर्वादको पहिचान पनि हो। तर यही जमराको अर्को पाटो पनि छ—पोषण।
घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक छरिएको जौ वा गहुँको बीउ केही दिनपछि टुसाएर हरियो वा पहेँलो जमराका रूपमा तयार हुन्छ। विजयादशमीमा दुर्गा भवानीको प्रसादका रूपमा मान्यजनबाट टीका ग्रहण गर्दा शिरमा सिउरिने जमराले नेपालीहरूको धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतिनिधित्व गर्छ।
दसैँमा जमरा उमार्ने, पूजा गर्ने र टीकासँगै ग्रहण गर्ने परम्परा लामो समयदेखि चलिआएको छ। गाउँदेखि सहरसम्म दसैँको आगमनसँगै घरघरमा जमरा उमार्ने तयारी गरिन्छ। परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर टीका लगाउँदा जमरा केवल पूजाको सामग्रीमा सीमित रहँदैन, यसले परिवार र पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई समेत जोड्छ।
धार्मिक महत्त्वसँगै पोषणको चर्चा
जमराको चर्चा धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वमा मात्र सीमित छैन। विशेषगरी गहुँको जमराबाट तयार गरिने रस अर्थात् ‘व्हीटग्रास जुस’ पछिल्लो समय पोषणका विषयमा चासो राख्नेहरूबीच चर्चित छ।
टुसाएको गहुँको हरियो भागमा भिटामिन, खनिज, क्लोरोफिल र विभिन्न वनस्पतिजन्य यौगिक पाइन्छन्। यसको पोषण संरचना बीउको जात, उम्रने अवस्था, उत्पादन विधि र प्रशोधनअनुसार फरक हुन सक्छ। जमराको रसलाई केही मानिसले आफ्नो दैनिक खानपानमा समावेश गर्ने गरेका छन्।
जमरामा पाइने विभिन्न पोषक तत्त्वले सन्तुलित आहारको महत्त्वलाई सम्झाउँछन्। तर जमराको रसमा कुनै तत्त्व धेरै पाइन्छ भन्दैमा त्यसले अन्य खाद्य पदार्थलाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्छ वा शरीरलाई आवश्यक सबै पोषण उपलब्ध गराउँछ भन्ने हुँदैन। शरीरलाई आवश्यक पोषणका लागि विविध खाद्य पदार्थ समावेश भएको सन्तुलित आहार महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
जमराको जुस : सम्भावना र वैज्ञानिक प्रमाण
गहुँको जमराको रसलाई स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मान्ने प्रचलन छ। यसमा पाइने वनस्पतिजन्य यौगिकका कारण यसको सम्भावित स्वास्थ्य प्रभावबारे विभिन्न अध्ययन भएका छन्। यद्यपि रक्तअल्पता, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, क्यान्सरलगायत रोगको उपचारमा जमराको जुस प्रभावकारी हुने पर्याप्त र बलियो वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध छैन।
त्यसैले जमराको जुसलाई रोग निको पार्ने औषधिका रूपमा प्रचार गर्नु उपयुक्त हुँदैन। कुनै स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपचार जारी राख्नुपर्छ। जमराको जुस सेवन गर्ने हो भने पनि यसको स्वच्छता, व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्था र सुरक्षित तयारीमा ध्यान दिनुपर्छ।
घरमै जमरा उमार्दा सफा बीउ, स्वच्छ पानी र सफा भाँडाको प्रयोग महत्त्वपूर्ण हुन्छ। ओसिलो वातावरणमा ढुसी वा अन्य हानिकारक सूक्ष्मजीव बढ्न सक्ने भएकाले दूषित जमरा प्रयोग गर्नु हुँदैन।
परम्पराको निरन्तरता, नयाँ पुस्ताको चासो
समयसँगै दसैँ मनाउने शैली परिवर्तन हुँदै गएको छ। परम्परागत परिकार, टीका, जमरा र पारिवारिक भेटघाटसँगै मानिसहरू चाडपर्वका सामग्रीको पोषण पक्षबारे पनि चासो राख्न थालेका छन्। यस्तो चासोले पुराना परम्परालाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छ।
यद्यपि जमराको वास्तविक महत्त्वलाई यसको पोषण पक्षमा मात्र सीमित गर्न सकिँदैन। नेपाली समाजमा जमरा धार्मिक आस्था, शुभकामना, समृद्धिको कामना र पारिवारिक सम्बन्धको प्रतीक हो। मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्नु भनेको आशीर्वादसँगै परिवारको माया, सद्भाव र सांस्कृतिक विरासतलाई आत्मसात् गर्नु पनि हो।
दसैँको जमराले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—परम्परा केवल विगतको सम्झना होइन, पुस्तौँसम्म जोगाइराख्नुपर्ने सांस्कृतिक सम्पदा पनि हो। यसको धार्मिक महत्त्वलाई सम्मान गर्दै पोषणसम्बन्धी तथ्यलाई वैज्ञानिक आधारमा बुझ्न सके जमराप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण अझ सन्तुलित बन्न सक्छ।
यसरी विजयादशमीमा शिरमा सिउरिने जमरा नेपाली जीवनशैलीमा आस्था, संस्कृति र पोषणसम्बन्धी चासो जोड्ने प्रतीक बनेको छ। दसैँको रौनकसँगै जमराले दिने सन्देश पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण छ—परम्पराको संरक्षण गरौँ, स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारीलाई प्रमाणका आधारमा बुझौँ र परिवारसँगको आत्मीयतालाई जीवन्त राखौँ।
