२०८३ आश्विन १९, सोमबार १०:४५
काठमाडौं । कुनै समय राजनीतिक आन्दोलन, आमसभा र सार्वजनिक कार्यक्रमको पर्याय बनेको काठमाडौंको खुलामञ्च अहिले फेरि राजनीतिक गतिविधिको केन्द्रमा आएको छ। नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको उद्घाटन यही स्थलमा भएपछि खुलामञ्चको पुरानो राजनीतिक इतिहाससँगै यसको संरक्षण र सार्वजनिक प्रयोगको विषय पनि पुनः चर्चामा आएको हो।
नेपाली कांग्रेसले असोज १८ गते दिउँसो २ बजे खुलामञ्चमा १५औँ महाधिवेशनको उद्घाटन गरेको थियो। कांग्रेसले महाधिवेशनको बन्दसत्र तथा अन्य कार्यक्रम असोज १९ र २० गते सञ्चालन गर्ने जनाएको छ।
तर, अहिले राजनीतिक कार्यक्रमका कारण चर्चामा आएको खुलामञ्चको कथा आजबाट सुरु भएको होइन। यो काठमाडौंको राजनीतिक इतिहाससँग लामो समयदेखि जोडिएको स्थल हो।
विभिन्न राजनीतिक आन्दोलन र सार्वजनिक सभाका लागि प्रयोग हुँदै आएको खुलामञ्चले २०३६ सालपछि राजनीतिक गतिविधिमा थप महत्त्व पाएको थियो। बीपी कोइरालाले समेत टुँडिखेल खुलामञ्चबाट सार्वजनिक सम्बोधन गरेका थिए।
२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि पनि खुलामञ्च राजनीतिक दलका सभा र नेताहरूको सम्बोधनको प्रमुख थलो बन्यो। गणेशमान सिंहलगायत नेताहरूले यही स्थलबाट सम्बोधन गरेका थिए। २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि लोकतान्त्रिक परिवर्तनको घोषणा र राजनीतिक कार्यक्रमका लागि समेत खुलामञ्च प्रयोग भएको इतिहास छ।
समयक्रममा भने खुलामञ्चको स्वरूप र प्रयोग फेरिँदै गयो। काठमाडौं महानगरपालिकाले यसलाई अस्थायी बसपार्कका रूपमा समेत प्रयोग गर्यो। विभिन्न संरचना, पार्किङ तथा अन्य प्रयोजनका कारण टुँडिखेलको खुला क्षेत्र साँघुरिँदै गएपछि यसको संरक्षण र सार्वजनिक प्रयोगको विषयमा नागरिकस्तरबाट प्रश्न उठ्न थाले।
यही क्रममा खुलामञ्च तथा टुँडिखेललाई अतिक्रमणबाट जोगाउन नागरिक अभियन्ताले ‘अकुपाई टुँडिखेल’ अभियान सञ्चालन गरे। अभियानअन्तर्गत टुँडिखेलको खुला क्षेत्र संरक्षण र सार्वजनिक प्रयोग सुनिश्चित गर्न मानव साङ्लोसहितका कार्यक्रमसमेत भएका थिए।
पछि खुलामञ्चको पुनःव्यवस्थापन र टुँडिखेल संरक्षणको विषय काठमाडौं महानगरपालिकाको नेतृत्वमा पनि प्राथमिकतामा आयो। खुलामञ्च खुला गर्ने तथा टुँडिखेल क्षेत्रको स्वरूप सुधार गर्ने प्रयाससँगै लामो समयपछि यो क्षेत्र पुनः सार्वजनिक प्रयोगका लागि देखिन थालेको हो।
यसै पृष्ठभूमिमा कांग्रेसले आफ्नो १५औँ महाधिवेशनको उद्घाटनका लागि खुलामञ्च रोजेको हो। ऐतिहासिक राजनीतिक थलोमा ठूलो राजनीतिक कार्यक्रम भएपछि यसको इतिहास, संरक्षण र अहिलेको राजनीतिक प्रयोगबीचको सम्बन्ध फेरि बहसमा आएको छ।
महाधिवेशन उद्घाटनपछि प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह ‘बालेन’ले समेत खुलामञ्चलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा टिप्पणी गरेका छन्। उनले फेसबुकमा, ‘धन्न खुला मञ्च राम्रो बनाइएछ, नयाँ पार्टीले कार्यक्रम गरेर गाली गर्न पाएका छन् !’ भन्दै लेखेका थिए। यो टिप्पणी कांग्रेस महाधिवेशनमा भएका अभिव्यक्तिपछि आएको विभिन्न समाचारमा उल्लेख छ।
यसरी हेर्दा खुलामञ्च केवल एउटा खुला चौर होइन। राजनीतिक आन्दोलनका सभा सुनेको, सार्वजनिक कार्यक्रमको थलो बनेको, अस्थायी बसपार्कका रूपमा प्रयोग भएको, अतिक्रमणविरुद्ध नागरिक अभियानको केन्द्र बनेको र संरक्षणको प्रयासपछि फेरि ठूलो राजनीतिक कार्यक्रमको स्थल बनेको इतिहास यससँग जोडिएको छ।
