काठमाडौँ, गोरखाको सहिद लखन गाउँपालिकाका अध्यक्ष रमेशबाबु थापालाई कुनै विपद् पर्ने बित्तिकै सशस्त्र प्रहरी बलकै सम्झना आउँछ। आपत् परेपछि सशस्त्र प्रहरीलाई सम्झिने बानी नै बसेको उनको भनाइ छ। उनका अनुसार प्राकृतिक वा मानवजन्य विपद्मा मानवीय उद्धारका लागि सबैभन्दा पहिले सम्झिने संस्था सशस्त्र प्रहरी बल नै हो।

रमेशबाबु मात्र होइन, पछिल्लो समय विपद्का बेला उद्धारका लागि अधिकांशले सशस्त्र प्रहरीलाई नै प्राथमिक रूपमा सम्झिने गरेका छन्। शान्ति सुरक्षा कायम राख्नुका साथै बाढी, पहिरो, डुबान, भूकम्प, दुर्घटना र आगलागीजस्ता विपद्मा नागरिकको उद्धारमा सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल अग्रपङ्क्तिमा खटिँदै आएको छ।

उद्धारमा क्षमता अभिवृद्धि

सशस्त्र प्रहरी बलले विपद् व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउन आफ्नो क्षमता निरन्तर बढाउँदै आएको छ। गोताखोर, अग्निनियन्त्रण र खोज तथा उद्धारजस्ता जोखिमयुक्त कार्यमा सशस्त्र प्रहरीको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।

हालसम्म सशस्त्र प्रहरीले देशका विभिन्न स्थानमा नौ वटा विपद् व्यवस्थापन केन्द्र सञ्चालनमा ल्याएको छ भने थप छ वटा स्थापना प्रक्रियामा छन्। यसै वर्षको मनसुनमा ५९ वटा अस्थायी केन्द्र सञ्चालन गर्ने तयारी गरिएको छ।

कुरिनटारस्थित शिक्षालयमार्फत १३९ तालिम सञ्चालन गरी तीन हजार १२ जनशक्तिसहित छ हजार ९२९ जनालाई तालिम प्रदान गरिएको छ। यस अवधिमा १३४ जना दक्ष गोताखोर तयार पारिएको छ।

२०६३ सालदेखि हालसम्म ३६ हजार ८४ विपद्का घटनामा १५ हजार ५४१ भन्दा बढीको सकुशल उद्धार गरिएको छ भने ८८ हजार ५०० घाइतेको उद्धार र २५ हजार ७७८ मृतकको व्यवस्थापन गरिएको छ। साथै विभिन्न कार्यक्रममार्फत ६ लाख ५७ हजारभन्दा बढी नागरिकलाई विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम दिइएको छ।

कुरिनटार शिक्षालयको भूमिका

चितवनको इच्छाकामना–४ मा रहेको विपद् व्यवस्थापन तालिम शिक्षालय कुरिनटारले वाटर रेस्क्यु, मेडिकल फर्स्ट रेस्पोन्डर, कोल्याप्स स्ट्रक्चर सर्च एन्ड रेस्क्यु, अग्नि नियन्त्रण र गहिरो पानी उद्धारजस्ता क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्दै आएको छ।

नदीजन्य दुर्घटना हुँदा सशस्त्र प्रहरी, गोताखोर र कुरिनटारलाई सम्झनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। २०७२ सालको भूकम्पमा पनि सशस्त्र प्रहरीले खोज तथा उद्धारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

चितवनका प्रमुख जिल्ला अधिकारी गणेश अर्यालका अनुसार प्राकृतिक प्रकोपपछि सशस्त्र प्रहरी पहिलो र अन्तिम महत्वपूर्ण विकल्पको रूपमा स्थापित भएको छ।

नेपाल भूकम्पीय जोखिमका हिसाबले ११औँ, प्राकृतिक प्रकोपका घटनामा ३०औँ र जलवायु परिवर्तनजन्य जोखिममा चौथो स्थानमा रहेको मुलुक हो। सीमित स्रोतसाधनका बाबजुद सशस्त्र प्रहरीले विपद् व्यवस्थापनमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।

संस्थागत विकास र पहल

२०५८ सालमा स्थापना भएको यो संरचना २०६८ सालदेखि औपचारिक रूपमा विपद् व्यवस्थापन तालिम केन्द्रका रूपमा सञ्चालनमा आएको हो। विगत २० वर्षमा सशस्त्र प्रहरीले विभिन्न दुर्घटना र विपद्मा एक हजार सात जनाको जीवित उद्धार गरेको छ।

उद्धारका क्रममा हालसम्म ११ जना सशस्त्र प्रहरी कर्मचारीले ज्यान गुमाएका छन्। जोखिमपूर्ण उद्धारमा संलग्न हुने जनशक्तिका लागि बीमा सुविधा समेत उपलब्ध गराइएको छ।

सशस्त्र प्रहरीले धादिङको नौबिसेदेखि चितवनको मुग्लिङसम्म सडक सुरक्षा परामर्श कार्यक्रम सुरु गर्ने तयारी गरेको छ, जसमा अस्पताल र एम्बुलेन्स सेवासमेत समेटिनेछ।

विपद् पूर्वतयारीका लागि जल तथा मौसम विभागबाट प्राप्त पूर्वानुमानका आधारमा जोखिम क्षेत्रमा जनशक्ति परिचालन गरिँदै आएको छ। साथै, देशभरका वडामा विपद् सूचक व्यक्तिहरूको विवरण सङ्कलन गरी स्थानीय तहसँग समन्वय गर्ने पहल पनि अघि बढाइएको छ।

समग्रमा, सशस्त्र प्रहरी बल नेपालले विपद्का बेला उद्धार, राहत र जनसहयोगमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको देखिन्छ।