वीरगञ्ज । तराई–मधेसको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक पहिचानका रूपमा स्थापित छठ पर्व आइतबार श्रद्धा, निष्ठा र भक्तिभावका साथ मनाइँदै छ । सूर्यदेव र छठी माताको उपासना गरिने यस पर्वका अवसरमा वीरगञ्जसहित तराई–मधेसका विभिन्न जिल्लामा भक्तिमय वातावरण बनेको छ । नदी, पोखरी, तलाउ तथा अन्य जलाशय किनारमा निर्माण गरिएका छठघाटमा बिहानैदेखि व्रतालु तथा श्रद्धालु भक्तजनको घुइँचो लागेको छ ।

चार दिनसम्म विभिन्न धार्मिक विधि र परम्पराअनुसार मनाइने छठ पर्व कात्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सुरु हुन्छ । पर्वको पहिलो दिन नहाय–खाय, दोस्रो दिन खरना, तेस्रो दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य र चौथो दिन उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने परम्परा छ । यी चार दिनका प्रत्येक विधिको आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ ।

ADVERTISEMENT

छठ पर्वलाई प्रकृति, सूर्य र जलप्रतिको सम्मान तथा आस्थासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिइन्छ । विशेषगरी तराई–मधेसमा पुस्तौँदेखि मनाइँदै आएको यस पर्वले धार्मिक आस्थासँगै पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव र सामुदायिक एकताको सन्देशसमेत प्रवाह गर्दै आएको छ । छठका अवसरमा गाउँदेखि सहरसम्मका घाट, नदी किनार र जलाशय आसपासका क्षेत्र भक्तजनको उपस्थितिले चहलपहलपूर्ण बनेका छन् ।

ADVERTISEMENT

चार दिनसम्म विभिन्न धार्मिक विधि र परम्पराअनुसार मनाइने छठ पर्व कात्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सुरु हुन्छ । पर्वको पहिलो दिन नहाय–खाय, दोस्रो दिन खरना, तेस्रो दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य र चौथो दिन उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने परम्परा छ । यी चार दिनका प्रत्येक विधिको आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ ।

पर्वको पहिलो दिन नहाय–खायमा व्रतालुहरूले स्नान गरी शुद्ध र सात्त्विक भोजन ग्रहण गरेर पर्वको सुरुवात गर्छन् । यस दिनदेखि नै व्रतालुहरूले खानपान र आचरणमा विशेष शुद्धता अपनाउने गर्छन् । घर तथा पूजा सामग्री राख्ने स्थानको सरसफाइ गरिन्छ भने पर्वका लागि आवश्यक सामग्री जुटाउने काम पनि सुरु हुन्छ ।

दोस्रो दिन अर्थात् खरनाका दिन व्रतालुहरूले दिनभर उपवास बसेर साँझ विधिपूर्वक पूजा गर्छन् । साँझ भगवान् सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरेपछि प्रसादका रूपमा खीर, रोटी तथा अन्य परिकार ग्रहण गर्ने परम्परा छ । खरनापछि व्रतालुहरू निर्जल उपवासमा बस्ने गर्छन् । त्यसपछि तेस्रो दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने तयारी गरिन्छ ।

छठ पर्वको मुख्य आकर्षण तेस्रो दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई दिइने अर्घ्य हो । यस दिन व्रतालुहरू परिवारका सदस्य तथा आफन्तसहित पूजाका सामग्री लिएर छठघाट पुग्छन् । बाँसका ढाकी, सुप, नाङ्लो तथा अन्य भाँडामा फलफूल र परम्परागत परिकार सजाएर जलाशयमा उभिई अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ । यस अवसरमा घाटहरूमा भक्तजनको ठूलो उपस्थिति रहने गर्छ ।

चौथो दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ पर्वको विधिवत् समापन हुन्छ । बिहानैदेखि व्रतालुहरू घाटमा पुगेर सूर्य उदाउने प्रतीक्षामा बस्छन् । सूर्यको पहिलो किरणसँगै अर्घ्य अर्पण गरी परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र कल्याणको कामना गरिन्छ । त्यसपछि व्रत समापन गर्ने परम्परा रहेको छ ।

वीरगञ्जका विभिन्न छठघाटलाई यस वर्ष विशेष रूपमा सजाइएको छ । घाटमा सरसफाइ, आकर्षक सजावट, प्रकाश तथा आवश्यक सुरक्षाको व्यवस्था मिलाइएको छ । नदी तथा पोखरीका किनारमा पूजा गर्न सहज हुने गरी व्यवस्थापन गरिएको छ । स्थानीय समुदाय, युवा क्लब, सामाजिक संस्था तथा स्वयंसेवकहरू पनि घाट व्यवस्थापन र सरसफाइमा सक्रिय देखिएका छन् ।

छठ पूजाका लागि आवश्यक सामग्रीको किनमेलले वीरगञ्जको बजारसमेत भरिभराउ देखिएको छ । फलफूल, नरिवल, उखु, अदुवा, बेसारको बोट, स्याउ, केरा, सुन्तला तथा अन्य मौसमी फलफूलको बिक्री बढेको छ । त्यस्तै, छठ पर्वमा विशेष महत्त्व राख्ने ठकुवा, भुसुवा र अन्य परम्परागत परिकार तयार गर्ने चटारो पनि घरघरमा देखिएको छ ।

छठ पर्वको मुख्य आकर्षण तेस्रो दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई दिइने अर्घ्य हो । यस दिन व्रतालुहरू परिवारका सदस्य तथा आफन्तसहित पूजाका सामग्री लिएर छठघाट पुग्छन् । बाँसका ढाकी, सुप, नाङ्लो तथा अन्य भाँडामा फलफूल र परम्परागत परिकार सजाएर जलाशयमा उभिई अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ । यस अवसरमा घाटहरूमा भक्तजनको ठूलो उपस्थिति रहने गर्छ ।

छठ पूजामा प्रयोग गरिने सामग्रीको धार्मिक महत्त्वसमेत रहेको छ । बाँसबाट बनेका ढाकी, सुप तथा नाङ्लोमा पूजा सामग्री सजाएर सूर्यलाई अर्घ्य दिने परम्पराले स्थानीय उत्पादन, सीप र संस्कृतिको संरक्षणमा समेत योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ । पर्वका कारण बाँसका सामग्री, फलफूल तथा परम्परागत परिकारको कारोबारमा समेत वृद्धि हुने गरेको छ ।

यस पर्वमा व्रतालुहरूले कठोर नियम, निष्ठा र पवित्रताका साथ उपवास बसेर सूर्यदेव तथा छठी माताको आराधना गर्छन् । विशेषगरी सन्तानको दीर्घायु, परिवारको सुख–शान्ति, समृद्धि तथा मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वासका साथ छठ पूजा गर्ने गरिन्छ । छठलाई महिला र पुरुष दुवैले समान रूपमा व्रत तथा पूजामा सहभागी भएर मनाउने परम्परा पनि छ ।

छठ पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सामुदायिक स्वरूप हो । घाट निर्माण, सरसफाइ, सजावट, प्रकाश व्यवस्थापन र सुरक्षामा स्थानीय बासिन्दा सामूहिक रूपमा जुट्ने गर्छन् । एउटै घाटमा विभिन्न जातजाति, समुदाय र पृष्ठभूमिका मानिसहरू भेला भएर पूजा गर्ने भएकाले यस पर्वले सामाजिक एकता र सद्भावलाई बलियो बनाउँदै आएको छ ।

विशेषगरी वैदेशिक रोजगारी तथा अन्य कारणले घरपरिवारबाट टाढा रहेका सदस्यहरू पनि छठका अवसरमा गाउँघर फर्किने भएकाले यो पर्व पारिवारिक पुनर्मिलनको अवसरसमेत बन्ने गरेको छ । परिवारका सदस्य, आफन्त र छिमेकीहरू मिलेर पर्व मनाउने परम्पराले आपसी सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने विश्वास गरिन्छ ।

छठ पर्वले सूर्यको महत्त्व, प्रकृतिको संरक्षण, स्वच्छता र सामूहिक सहकार्यको सन्देश पनि दिन्छ । जलाशय तथा नदी किनारमा गरिने पूजाका कारण यस पर्वमा सरसफाइ र वातावरणीय स्वच्छतालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । त्यसैले छठलाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नभई प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने सांस्कृतिक पर्वका रूपमा पनि हेरिन्छ ।

यसरी सूर्यदेव र छठी माताको आराधनासँगै तराई–मधेसका बस्तीहरूमा छठको रौनक छाएको छ । वीरगञ्जका छठघाटमा देखिएको भक्तजनको घुइँचो, बजारको चहलपहल र सामूहिक सहभागिताले यस पर्वको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप उजागर गरेको छ । आस्था, अनुशासन, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको प्रतीकका रूपमा छठ पर्वले तराई–मधेसको मौलिक पहिचानलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ ।