२०८३ कार्तिक ५, बुधबार १०:२२
काठमाडौं । कुनै समय दशैँ आउनुअघि नयाँ लुगा लगाउने, मीठो खाने र दक्षिणा पाउने प्रतीक्षाले बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्ममा उत्साह भरिन्थ्यो । आफन्तको जमघट, टीका–जमरा र आशीर्वादले घरपरिवारमा आत्मीयता थप्थ्यो । तर समयसँगै जीवनशैली र दशैँ मनाउने शैली पनि बदलिएको छ । यस वर्ष विपत्ति र मानवीय क्षतिको पीडाले चाडपर्वको रौनकलाई समेत प्रभावित पारेको छ ।
यही परिस्थितिमा कलाकारहरू पनि दशैँलाई फरक ढङ्गले हेर्दैछन् । कलाकार बसुन्धरा भुसाल र भुवन चन्दले यस वर्ष उत्सव मनाउने इच्छा नभएको बताएका छन् भने हरिहर शर्मा र मोहन आचार्यले तडकभडकभन्दा परम्परा, पारिवारिक आत्मीयता र चाडको वास्तविक मर्मलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा राखेका छन् ।
पीडामा रहेकाप्रति संवेदना ठूलो : बसुन्धरा भुसाल
कलाकार बसुन्धरा भुसालका लागि यस वर्षको दशैँ विगतका वर्षजस्तो उत्साहपूर्ण छैन । भोटेकोशी बाढीबाट भएको जनधनको क्षति, आफन्त गुमाएका परिवारको पीडा र घरबारविहीन भएका प्रभावितहरूको अवस्थाले उनलाई भड्किलो रूपमा चाड मनाउन उचित लागेको छैन ।
विगतका दशैँमा बढी उत्साह हुने गरे पनि यस वर्ष देशमा विपत्ति आएकाले रमाइलो र तडकभडक गर्ने मन नभएको उनी बताउँछिन् । उनले यसअघि तीजसमेत भड्किलो रूपमा नमनाएको उल्लेख गर्दै दशैँमा पनि सादगी अपनाउने बताएकी छन् ।
भुसालका लागि दशैँको मुख्य महत्त्व अग्रजबाट टीका र आशीर्वाद लिनु तथा आफूभन्दा सानालाई टीका लगाएर आशीर्वाद दिनु हो । बाल्यकालमा नयाँ लुगा लगाउन, मीठो खान र दक्षिणा पाउन दशैँ कुर्नुपर्ने समय सम्झँदै उनी अहिले ती कुरा सहजै उपलब्ध हुन थालेकाले पहिलेको जस्तो प्रतीक्षाको अनुभूति कम भएको बताउँछिन् ।
उनका अनुसार दशैँ आपसी मनमुटाव बिर्सेर आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र सम्बन्धलाई नजिक बनाउने अवसर पनि हो । यस वर्ष भने उनी विपत्तिमा परेका परिवारप्रति ऐक्यबद्धता जनाउँदै दिवङ्गतहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्न र पीडित परिवारलाई धैर्यधारण गर्ने शक्ति मिलोस् भन्ने कामना गर्न चाहन्छिन् ।
यस पटक दशैँ मनाउने इच्छा छैन : भुवन चन्द
कलाकार भुवन चन्दका लागि पनि यस वर्षको दशैँ उत्सवभन्दा संवेदनाको विषय बनेको छ । देशमा भएको क्षति र विपत्तिका कारण आफूलाई दशैँ मनाउने इच्छा नभएको उनी बताउँछिन् ।
चन्दका अनुसार दशैँ नेपालीको महत्त्वपूर्ण चाड हो । बाल्यकालमा नयाँ लुगा लगाउने, मासु खाने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने उत्साह विशेष हुन्थ्यो । अहिले धेरै कुरा सहजै उपलब्ध हुन थालेपछि बाल्यकालमा जस्तो दशैँको प्रतीक्षा र उमङ्ग कम भएको उनको बुझाइ छ ।
उनलाई बुवाले दशैँमा सिमसितारा भरिएको पातलो कपडा किनेर घाँघर सिलाइदिएको सम्झना अझै ताजा छ । त्यही घाँघर लगाएर टोलभरि देखाउँदै नाच्दै हिँडेको क्षण उनका लागि दशैँको अविस्मरणीय सम्झना बनेको छ ।
चन्दका लागि दशैँको वास्तविक अर्थ आफन्त, छोरीबेटी र चेलीबेटीसँग भेटघाट गर्नु, सुखदुःखका कुरा गर्नु र सँगै बसेर खानपिन गर्नु हो । आफूले यस वर्ष दशैँ नमनाउने निर्णय गरे पनि अरूलाई भने आफ्नो इच्छाअनुसार चाड मनाउन उनी आग्रह गर्छिन् ।
चाडपर्वको मर्म जोगाउनुपर्छ : हरिहर शर्मा
कलाकार हरिहर शर्माका विचारमा बाल्यकालको दशैँ र अहिलेको दशैँबीच ठूलो अन्तर छ । बाल्यकालमा नयाँ लुगा लगाउने, मीठो खाने र रमाइलो गर्ने उत्साह बढी हुन्थ्यो । अहिले उमेरसँगै जिम्मेवारी र दायित्व थपिँदा चाडपर्वलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि बदलिएको उनको अनुभव छ ।
बाल्यकालमा रमाइलो र नयाँ कुराको उत्साह बढी हुने तर अहिले दायित्वबोध बढेको उनी बताउँछन् । उनका अनुसार दशैँ भव्य रूपमा मनाउनैपर्छ भन्ने छैन । सरल तरिकाले मनाउँदा पनि यसको सांस्कृतिक र पारिवारिक महत्त्व कायम रहन्छ ।
शर्मा अग्रजबाट टीका र आशीर्वाद लिने, आफूभन्दा सानालाई टीका लगाइदिने तथा जमरासँगै पारिवारिक आत्मीयता साट्ने परम्परालाई निरन्तरता दिनुपर्ने बताउँछन् ।
उनका लागि दशैँको सुन्दरता महँगो लुगा, ठूलो भोज वा देखावटी उत्सवमा होइन, मनदेखि मनाइने परम्परा र आपसी सम्बन्धमा छ । उनी सबैलाई आफ्नो संस्कृति र परम्पराको सम्मान गर्दै हाँसीखुसी दशैँ मनाउन तथा शुभकामना आदानप्रदान गर्न आग्रह गर्छन् ।
परम्परा जोगाऔँ, तडकभडक नगरौँ : मोहन आचार्य
कलाकार मोहन आचार्यलाई अहिलेको दशैँ पहिलेको जस्तो उत्साहपूर्ण लाग्दैन । विगतमा परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुने, घरमै खसीबोका काट्ने, मासु पोलेर खाने र आफन्तसँग लामो समय बिताउने चलन रहेको उनी सम्झन्छन् । अहिले व्यस्तताका कारण भेटघाट औपचारिकतामा सीमित हुँदै गएको उनको अनुभव छ ।
पहिले दशैँमा परिवारसँग बसेर रमाइलो गर्ने समय पर्याप्त हुने गरे पनि अहिले टीका लगाएर तत्कालै अर्को ठाउँमा जानुपर्ने अवस्था देखिएको उनी बताउँछन् ।
बाल्यकालमा बाआमाले नयाँ लुगा ल्याइदिने प्रतीक्षा गर्नु, मीठो खान पाउनु र दक्षिणा पाएपछि पैसा गन्नु उनका लागि दशैँका अविस्मरणीय क्षण हुन् । अहिले धेरै कुरा सहजै उपलब्ध हुने र जीवनशैली बदलिएकाले पहिलेको जस्तो उत्साह कम भएको उनको भनाइ छ ।
आचार्य दशैँलाई औपचारिकतामा मात्र सीमित गर्न नहुने बताउँछन् । परिवारसँग समय बिताउने, आत्मीयता साट्ने र परम्पराको सम्मान गर्ने संस्कृतिलाई निरन्तरता दिनुपर्ने उनको धारणा छ । उनी अनावश्यक तडकभडक, देखासिकी र मादक पदार्थको अत्यधिक सेवनबाट टाढा रहन पनि आग्रह गर्छन् ।
उनका अनुसार ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको दशैँलाई सौहार्दपूर्ण वातावरणमा परिवारसँग मिलेर हाँसीखुसी मनाउनुपर्छ ।
उत्सवको शैली फरक, दशैँको मर्म एउटै
चार कलाकारका अनुभवले दशैँप्रतिको फरक अनुभूति उजागर गर्छन् । कसैले विपत्तिको पीडालाई ध्यानमा राख्दै उत्सवबाट टाढा रहने निर्णय गरेका छन् भने कसैले सादगी र परम्परालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन् ।
बाल्यकालका नयाँ लुगा, मीठो खानपिन, दक्षिणा र पारिवारिक जमघटका सम्झना कलाकारहरूका लागि आज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् । समय र जीवनशैली बदलिँदै गए पनि अग्रजबाट आशीर्वाद लिने, आफूभन्दा सानालाई माया बाँड्ने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउने परम्पराको महत्त्व भने उस्तै छ ।
दशैँको खुसी भड्किलो उत्सवमा मात्र सीमित हुँदैन । दुःखमा परेकाप्रति संवेदना राख्नु, परिवार र समाजसँग आत्मीयता साट्नु तथा संस्कृतिको मर्म जोगाउनु पनि चाडपर्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् ।
