२०८३ कार्तिक ५, बुधबार ०७:०९
काठमाडौं । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका उपकुलपति अभिनाश श्रेष्ठका लागि दसैँ केवल टीका, जमरा र नयाँ लुगा लगाउने पर्व मात्र होइन, उमेर, पारिवारिक सम्बन्ध, बाल्यकालीन सम्झना र आफन्तसँगको सामीप्यसँग जोडिएको भावनात्मक उत्सव हो। बाल्यकालमा दसैँ आउँदा हुने उत्साह र अहिलेको अनुभूतिबीच ठूलो अन्तर रहेको बताउँदै उनी दसैँको वास्तविक खुसी परिवार तथा कुटुम्बसँगै बसेर पर्व मनाउँदा प्राप्त हुने अनुभव सुनाउँछन्।
श्रेष्ठका अनुसार दसैँको सबैभन्दा ठूलो महत्त्व परिवारका सदस्य र आफन्त एकै ठाउँमा भेला भएर सुखदुःख साटासाट गर्नु हो। परिवारका सबै सदस्य सँगै हुँदा प्राप्त हुने आनन्द एक्लाएक्लै बसेर चाडपर्व मनाउँदा नपाइने उनको अनुभव छ।
‘दसैँ मनाउने भनेको सबैभन्दा मुख्य त परिवार र कुटुम्बहरूका लागि हो। परिवारका सबै मान्छे सँगै जोडिएर मनाउँदा जुन आनन्द आउँछ, त्यो एक्लाएक्लै हुँदा आउँदैन,’ श्रेष्ठ भन्छन्।
उनका छोराछोरी बेलायत र अस्ट्रेलियामा छन्। यस्तो अवस्थामा श्रीमती र आफू मात्रै घरमा बसेर दसैँ मनाउँदा विगतको जस्तो उत्साह नहुने उनी बताउँछन्। छोराछोरी विदेशमा हुँदा उनीहरूको सम्झनाले चाडपर्वको खुसीमा भावनात्मक रिक्तता थप्ने गरेको उनको अनुभव छ।
यो अनुभूति श्रेष्ठको व्यक्तिगत अनुभवमा मात्रै सीमित छैन। रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न अवसरको खोजीमा विदेश पुगेका छोराछोरीलाई सम्झिरहेका नेपालका अभिभावक र नेपालमा रहेका परिवारलाई सम्झिरहेका विदेशस्थित नेपालीका लागि पनि दसैँ भावनात्मक रूपमा विशेष हुने उनी बताउँछन्।
‘छोराछोरी विदेशमा अनि यहाँ बा–आमा तड्पिरहेका हुन्छन्। दसैँ भनेको उमेर, परिवार र कुटुम्बहरू जोडिएर वा भेटेर मनाउने हो। यसको सुख पनि त्यहीअनुसार बाँडिन्छ जस्तो लाग्छ,’ उनी भन्छन्।
बाल्यकालको दसैँ : पिङ, नयाँ लुगा र मासुको स्वाद
श्रेष्ठको बाल्यकालीन दसैँको सम्झनामा रोटेपिङ, लिङ्गे पिङ, टीका, जमरा, नयाँ लुगा र मासुको स्वाद विशेष रूपमा जोडिएका छन्। दसैँ आउनुअघि नै पिङ खेल्ने उत्सुकताले मनमा उमङ्ग छाउने गरेको उनी स्मरण गर्छन्।
त्यतिबेला गाउँमा रोटेपिङ र लिङ्गे पिङको छुट्टै रौनक हुन्थ्यो। बालबालिका दसैँको प्रतीक्षामा पिङ खेल्ने दिन गन्थे। घरमा टीका र जमराको तयारीसँगै खसीबोका काटिने र मासु पाक्ने कुराले पर्वको उल्लास थपिन्थ्यो।
सानैदेखि पशुबलि मन नपरे पनि तत्कालीन सामाजिक तथा आर्थिक परिवेशमा दसैँमा मासु खान पाउनु आफैँमा विशेष कुरा भएको श्रेष्ठ बताउँछन्। अहिले सहरबजारमा जुनसुकै बेला मासु किन्न पाइने अवस्था भए पनि उनको बाल्यकालमा मासु खान दसैँ कुर्नुपर्ने अवस्था थियो। त्यसैले दसैँको प्रतीक्षा धार्मिक परम्परामा मात्र सीमित नभई खानपान, मनोरञ्जन र पारिवारिक जमघटसँग पनि जोडिएको थियो।
नयाँ लुगा र जुत्ता लगाउने रहर पनि उनको बाल्यकालीन सम्झनामा उत्तिकै ताजा छ। बालबालिकाले परिवारको आर्थिक अवस्था नबुझ्ने भएकाले आफूलाई मन परेको लुगा र जुत्ता किन्न बा–आमासँग जिद्दी गर्ने गरेको उनी सम्झन्छन्। दसैँमा नयाँ लुगा लगाउन पाउनु बालबालिकाका लागि ठूलो खुसीको विषय हुने गरेको उनको अनुभव छ।
बदलिँदो समाजसँगै फेरियो दसैँको स्वरूप
श्रेष्ठका अनुसार समयसँगै नेपाली समाजको आर्थिक अवस्था, जीवनशैली र उपभोग गर्ने प्रवृत्तिमा परिवर्तन आएको छ। त्यससँगै दसैँ मनाउने तरिका र त्यसबाट प्राप्त हुने सन्तुष्टिको आधार पनि बदलिएको छ।
करिब ६०–६५ वर्षअघिको नेपाल र अहिलेको नेपालबीच ठूलो अन्तर रहेको उल्लेख गर्दै उनी पहिले दसैँको खुसी फूल, अक्षता, जमरा र मान्यजनको आशीर्वादमा केन्द्रित हुने गरेको बताउँछन्। अहिले भने महँगा सामान, गाडी, टेलिभिजन, कार्पेट तथा घर सजावटका सामग्री किन्ने प्रवृत्ति बढेको उनको बुझाइ छ।
‘अहिले त विलासितातर्फ गइसक्यो दसैँ,’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रो बाल्यकालमा टीका र जमरामै रमाउँथ्यौँ। बूढापाकाको आशीर्वाद पैसाभन्दा पनि ठूलो कुरा थियो।’
उनको विचारमा चाडपर्वको मूल उद्देश्य पारिवारिक आत्मीयता, सांस्कृतिक परम्परा र सामाजिक सम्बन्धलाई जीवन्त राख्नु हो। तर समयसँगै भौतिक वस्तु र उपभोगलाई बढी महत्त्व दिन थाल्दा पर्वको सरलता र भावनात्मक पक्ष ओझेलमा पर्न सक्ने उनको आशय छ।
दसैँमा टीका लगाइसकेपछि दिनभरि प्राप्त भएको दक्षिणा जम्मा गरेर घर फर्किएपछि गन्ने गरेको बाल्यकालीन सम्झना पनि श्रेष्ठसँग छ। कति दक्षिणा पाइयो भनेर हिसाब गर्दा बालमनमा छुट्टै खुसी हुने गरेको उनी स्मरण गर्छन्।
तर अहिले बालबालिकालाई हजारौँ रुपैयाँ दक्षिणा दिँदासमेत पहिलेको जस्तो सन्तुष्टि नदेखिने उनको टिप्पणी छ। यसले समयसँगै मानिसको सोच, आवश्यकता र खुसीको मापदण्ड परिवर्तन हुँदै गएको देखाउने उनी बताउँछन्।
साहित्यमा दसैँ र लोकजीवनको संरक्षण
नेपाली साहित्यमा दसैँ तथा अन्य चाडपर्वको स्थानबारे चर्चा गर्दै श्रेष्ठ साहित्यलाई समाजका अनुभव, स्मृति र सांस्कृतिक पहिचान संरक्षण गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा लिन्छन्।
लेखक तथा सर्जकहरूले कथा, उपन्यास, कविता र अन्य सिर्जनामार्फत दसैँ, तिहार, देउसीभैलो तथा लोकजीवनका विविध पक्ष समेट्दै आएको उनको भनाइ छ। यस्ता सिर्जनाले विगतको समाज, परम्परा, जीवनशैली र चाडपर्वसँग जोडिएका अनुभवलाई भावी पुस्तासम्म पुर्याउन मद्दत गर्ने उनी बताउँछन्।
उनका अनुसार लोकजीवनमा आधारित साहित्यिक तथा कलात्मक सिर्जनाले चाडपर्वको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व अभिव्यक्त गर्नुका साथै समयसँगै लोप हुन सक्ने परम्परा र स्मृतिलाई अभिलेखित गर्न भूमिका खेल्छन्।
चाडपर्वसँग सम्बन्धित सिर्जना गर्दा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतासँगै सर्जकको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने श्रेष्ठको धारणा छ। समाजका विविध अनुभवलाई समेट्दै सांस्कृतिक मूल्य र मान्यताबारे संवेदनशील ढङ्गले अभिव्यक्ति दिनु सर्जकको जिम्मेवारीभित्र पर्ने उनको आशय छ।
परिवारसँगको सामीप्य नै दसैँको वास्तविक खुसी
श्रेष्ठले नेपालभित्र र विदेशमा रहेका सम्पूर्ण नेपालीलाई दसैँ तथा तिहारको शुभकामना व्यक्त गर्दै परिवारबाट टाढा रहेका सदस्यहरूबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई स्मरण गरेका छन्।
उनका लागि दसैँको खुसी महँगा सामान, विलासिता वा दक्षिणाको रकममा सीमित छैन। परिवारका सदस्य, आफन्त र प्रियजनसँग भेटघाट गर्न पाउनु, आपसी माया साटासाट गर्नु र मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्नु नै पर्वको वास्तविक सार हो।
समयसँगै चाडपर्व मनाउने शैली परिवर्तन भए पनि त्यसले बोकेको पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक महत्त्व जोगाइराख्नुपर्ने उनको अनुभवले देखाउँछ। परिवारबाट टाढा रहेका नेपालीका लागि दसैँले घर, आफन्त र बाल्यकालीन सम्झनाको महत्त्व झन् गहिरो बनाउने गरेको छ।
श्रेष्ठको दसैँ अनुभवले एउटा सरल सन्देश दिन्छ— दसैँको वास्तविक खुसी महँगा उपहार र भौतिक सुविधामा होइन, आफ्ना प्रियजनसँग सँगै बसेर खुसी बाँड्न पाउनुमा छ।
