२०८३ कार्तिक १३, शुक्रवार १२:३४
काठमाडौं । भुटानको उत्तरी क्षेत्रमा रहेको सिन्ताफु हिमतालमा हिमताल विस्फोट (ग्लेसियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड–ग्लोफ) भएपछि आएको बाढीले ठूलो भौतिक क्षति पुर्याएको छ। बाढीले गासा जिल्लास्थित प्रसिद्ध गासा छाचु तातोपानी परिसर पूर्ण रूपमा बगाउनुका साथै पुनाखा–गासा राजमार्गको एक खण्डसमेत क्षतिग्रस्त बनाएको छ।
डेली भुटानका अनुसार हिमताल विस्फोटपछि मोछु नदीमा आएको बाढीले नदी किनारमा रहेको तातोपानी परिसर पूर्ण रूपमा बगाएको हो। बाढीबाट भएको क्षतिको विस्तृत विवरण संकलन तथा मूल्यांकन भइरहेको अधिकारीहरूले जनाएका छन्।
बाढीले पुनाखा–गासा सेकेन्डरी नेसनल हाइवेअन्तर्गत ३१.८५ किलोमिटर नजिकको सडक खण्डसमेत पूर्ण रूपमा बगाएको छ। सडकमा ठूलो क्षति पुगेपछि अधिकारीहरूले अर्को सूचना जारी नभएसम्म उक्त खण्डमा सबै प्रकारका सवारीसाधन आवागमन बन्द गरेका छन्।
यात्रुहरूलाई अत्यावश्यक कामबाहेक यात्रा नगर्न तथा यात्रा गर्नैपर्ने अवस्था भए प्रस्थान गर्नुअघि वैकल्पिक मार्ग र यातायातको व्यवस्था सुनिश्चित गर्न आग्रह गरिएको छ।
गत बिहीबार अक्टोबर २९ को साँझ भुटानको उत्तरी गासा जिल्लास्थित लुङ्गोको लाया गेओगमा वाकिला हिमाल नजिक रहेको सिन्ताफु तालमा हिमताल विस्फोट भएको बताइएको छ।
डेली भुटानका अनुसार बिहीबार राति करिब ८ः१५ बजे बाढीको पानी तक्त्सेमाखाङ क्षेत्रमा पुगेको थियो। बाढीले दुर्गम उच्च पहाडी बस्ती लाया जोड्ने सडकको एक खण्डमा समेत क्षति पुर्याएपछि आवागमन बन्द गरिएको थियो। लाया भुटानका दुर्गम उच्च पहाडी बस्तीमध्ये एक हो।
सम्भावित जोखिममा रहेका क्षेत्रका बासिन्दालाई समयमै सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो। स्थानीयलाई सचेत गराउन चेतावनी साइरनसमेत बजाइएको थियो। अक्टोबर ३० को बिहानसम्म मानवीय क्षति वा कोही घाइते भएको विवरण प्राप्त नभएको जनाइएको छ।
सिन्ताफु तालमा हिमताल विस्फोटको घटना भएपछि यसको निगरानी र जोखिम न्यूनीकरणका लागि विगतमा गरिएका प्रयाससमेत चर्चामा आएका छन्। भुटानको आधिकारिक सूचीमा सिन्ताफु ताललाई सम्भावित जोखिमयुक्त १७ हिमतालमध्ये एकका रूपमा राखिएको थियो।
सम्भावित जोखिमयुक्त तालको सूचीमा राखिनुको अर्थ त्यहाँ विस्फोट निश्चित थियो भन्ने होइन। बरु सम्भावित जोखिम पहिचान गरी नियमित अध्ययन, निगरानी र पूर्वतयारी आवश्यक रहेको संकेत हो।
भुटानी विज्ञहरूले सन् २०२३ को मेदेखि जुन महिनासम्म सिन्ताफु तालको विस्तृत अध्ययन गरेका थिए। अध्ययनका क्रममा मुख्य तथा माथिल्लो तालको मापन, आसपासको भौगोलिक अवस्था, प्राकृतिक बाँधको संरचना र तालमा पानी आपूर्ति गर्ने हिमनदीको अवस्थाबारे अनुसन्धान गरिएको थियो।
त्यस क्षेत्रमा सम्भावित हिमतालजन्य बाढीको जोखिम पहिचान तथा निगरानी प्रभावकारी बनाउन विभिन्न उपकरणसमेत जडान गरिएको थियो। तालको अवस्था निरन्तर अध्ययन गर्न र सम्भावित जोखिमबारे समयमै जानकारी प्राप्त गर्न निगरानी प्रणाली स्थापना गरिएको बताइएको छ।
यद्यपि, निगरानीका उपकरण जडान गरिएको अवस्थामा समेत हिमताल विस्फोट भएपछि तालको पानी बाहिरिनुको वास्तविक कारण, बाहिरिएको पानीको परिमाण र विस्फोटको प्रकृतिबारे थप अध्ययन आवश्यक देखिएको छ। अधिकारीहरूले घटनाको कारण तथा क्षतिको पूर्ण विवरण पुष्टि गर्न अनुसन्धान गरिरहेका छन्।
हिमताल विस्फोट अर्थात् ग्लेसियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड (ग्लोफ) हिमाली क्षेत्रमा देखिने जोखिमपूर्ण प्राकृतिक विपद् हो। हिमनदी पग्लिएर बनेको तालमा पानीको मात्रा बढ्दै जाँदा त्यसलाई थामेर राख्ने प्राकृतिक बाँध कमजोर हुन सक्छ।
यस्ता तालमा प्रायः हिउँ, ढुङ्गा, माटो तथा अन्य हिमनदीजन्य पदार्थबाट बनेको मोरेन बाँध हुन्छ। उक्त बाँध कमजोर भएर भत्किएमा वा अन्य कारणले पानी एक्कासि बाहिरिएमा ठूलो बाढी आउन सक्छ।
हिमतालबाट निस्किएको पानी पहाडी खोँच हुँदै तीव्र गतिमा तल्लो क्षेत्रमा पुग्छ। यस्तो बाढीले पानीसँगै हिलो, ढुङ्गा, बालुवा र अन्य अवशेषसमेत बगाएर लैजान सक्छ। त्यसबाट सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, बस्ती तथा अन्य भौतिक संरचनामा ठूलो क्षति पुग्न सक्छ।
हिमताल विस्फोटको जोखिम हिमतालको आकार, पानीको मात्रा, प्राकृतिक बाँधको अवस्था, हिमनदीको गतिविधि र आसपासको भौगोलिक संरचनामा निर्भर गर्छ।सिन्ताफु तालमा हिमताल विस्फोट भएको खबरपछि छिमेकी भारतमा समेत सम्भावित बाढीको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै सावधानी अपनाइएको छ।विशेषगरी उत्तर बंगालका संकोश नदी तथा यसका सहायक नदी किनारमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई सुरक्षित रहन र आवश्यक परे सुरक्षित स्थानमा जान आग्रह गरिएको थियो।यसैबीच, भारतको केन्द्रीय जल आयोग (सीडब्लूसी) ले भुटानको सिन्ताफु तालमा भएको हिमताल विस्फोटपछि पश्चिम बंगाल र आसामका लागि विशेष बाढीसम्बन्धी चेतावनी जारी गरेको छ।
आयोगले पश्चिम बंगालको अलिपुरद्वार र आसामको धुब्री जिल्लामा नदीको जलस्तर अचानक बढ्न सक्ने चेतावनी दिएको छ। दुवै राज्यका प्रशासनलाई सतर्क अवस्थामा रहन र संकोश नदीको जलस्तर तथा बहावलाई नजिकबाट निगरानी गर्न निर्देशन दिइएको छ।
सिन्ताफु तालबाट निस्किएको पानी मोछु नदीमा मिसिन्छ। उक्त नदी भुटानको गासा र पुनाखा हुँदै दक्षिणतर्फ बग्छ। पुनाखामा मोछु र फोछु नदी एकआपसमा मिसिएर पुनात्साङछु नदी बन्छ। यही नदी भारत प्रवेश गरेपछि संकोश नदीका रूपमा चिनिन्छ।यसरी भुटानको उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमताल विस्फोटको प्रभाव नदीको बहावसँगै तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म पुग्न सक्ने भएकाले भारतका नदी किनारका बस्तीमा समेत सतर्कता अपनाइएको हो।
हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी पग्लिने क्रम, हिमतालको विस्तार र हिमतालजन्य विपद्को जोखिमबारे विश्वभर चासो बढिरहेका बेला सिन्ताफु तालको घटनाले पूर्वसूचना प्रणाली, नियमित निगरानी र जोखिम न्यूनीकरणको महत्त्व पुनः उजागर गरेको छ।
