२०८३ आश्विन २९, बिहीबार १४:१६
काठमाडौं । वर्ष दिनपछि परिवारसँग भेट्ने, मान्यजनको हातबाट टीका–जमरा लगाउने र गाउँघरमा चाड मनाउने चाहनाले काठमाडौं उपत्यकाबाट दसैँ मनाउन घर फर्किने यात्रुको चहलपहल बढेको छ। तर, यस वर्षको दसैँ सबैका लागि उस्तै उल्लासमय छैन। बाढीपहिरोको पीडा, आर्थिक मन्दी, महँगी र बढ्दो पारिवारिक जिम्मेवारीका बीच धेरै नेपाली खुसी खोज्दै गाउँ फर्किरहेका छन्।
कसैका लागि दसैँ बाल्यकालका रमाइला सम्झनासँग जोडिएको छ भने कसैका लागि वृद्ध आमाबुबालाई भेट्ने र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी पूरा गर्ने अवसर बनेको छ। कतिपयले विपद्मा ज्यान गुमाएका र अझै आफन्तको प्रतीक्षामा रहेका परिवार सम्झँदै मन भारी बनाएर यात्रा गरिरहेका छन्। गाउँ फर्किने यात्रुको अनुभवले यस वर्षको दसैँमा उत्साहसँगै दुःख, बाध्यता र बदलिँदो जीवनशैली पनि मिसिएको देखाउँछ।
एक वर्षपछि घर फर्किँदा खुसीसँगै जिम्मेवारी
स्कुल बसमा काम गर्ने भुपेस तामाङ एक वर्षपछि घर फर्किँदै छन्। दसैँ नजिकिँदा उनलाई सबैभन्दा बढी आमाबुबा र दिदीबहिनीको सम्झना आउँछ। बाल्यकालमा दसैँको तयारी र जिम्मेवारी बुबाआमाले सम्हाल्ने गरेको सम्झँदै उनी अहिले परिस्थिति बदलिएको बताउँछन्।
‘दसैँ भन्नेबित्तिकै आमाबुबा र दिदीबहिनीहरूको याद आउँछ, घरको याद आउँछ,’ तामाङ भन्छन्, ‘पहिले बुबाआमाले जिम्मेवारी सम्हाल्नुहुन्थ्यो। अहिले आफैँले जिम्मेवारी लिनुपर्दा धेरै फरक महसुस हुँदो रहेछ।’
उनका अनुसार आर्थिक गतिविधिमा आएको सुस्तताले दैनिक जीवन र दसैँको माहोलमा समेत प्रभाव पारेको छ। व्यापार–व्यवसायमा पहिलेको जस्तो चहलपहल नहुँदा चाडपर्वको उत्साह पनि केही कम भएको उनको अनुभव छ। विगतका वर्षमा दसैँका बेला बसपार्कमा देखिने भीड र रौनक यसपालि तुलनात्मक रूपमा कम महसुस भएको उनी बताउँछन्।
यद्यपि, परिवारसँग भेटघाट गर्ने र खुसी साट्ने अवसर भएकाले दसैँ उनका लागि अझै विशेष छ। जिम्मेवारी बढे पनि परिवारसँग बिताउने समयले चाडको महत्त्वलाई कायम राखेको उनको भनाइ छ।
बाल्यकालको पिङ र साथीभाइको सम्झना
सिन्धुपाल्चोककी सुनिता सापकोटा पनि झन्डै एक वर्षपछि दसैँ मनाउन गाउँ फर्किँदै छिन्। काठमाडौंमा डेरा गरेर बस्दै आएकी उनलाई बुबाआमासँग भेट्ने अवसरले खुसी दिएको छ। तर, बाल्यकालमा अनुभव गरेको दसैँ र अहिलेको दसैँमा धेरै अन्तर रहेको उनी बताउँछिन्।
‘दसैँ भन्नेबित्तिकै पिङ खेल्ने, साथीहरूसँग गफ गर्ने र सँगै बसेर रमाइलो गर्ने कुरा याद आउँछ,’ उनी भन्छिन्।
बाल्यकालमा दसैँ भनेपछि साथीभाइसँगको भेटघाट, खेलकुद र रमाइलो सम्झिने उनी अहिले बढेको जिम्मेवारी र बदलिएको परिस्थितिका कारण पहिलेको जस्तो उत्साह महसुस गर्न नसकेको बताउँछिन्।
देशमा विपद् र विभिन्न समस्याका कारण चाड मनाउन कठिन अवस्थामा रहेका मानिसहरू पनि छन्। त्यसैले आफ्नो परिवारसँग भेट्न पाउनु खुसीको कुरा भए पनि सबैले समान रूपमा दसैँ मनाउन नसक्ने अवस्थाप्रति उनी सचेत छिन्।
यसपालि उनको योजना आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र परिवारसँग समय बिताउने छ। पहिलेको जस्तो तडकभडक वा रमाइलो नभए पनि परिवारसँगको भेटलाई उनी दसैँको मुख्य खुसी मान्छिन्।
छोरीबाट बुहारी बनेपछि बदलियो दसैँको अर्थ
एक वर्षपछि गाउँ फर्किँदै गरेकी जुना मिजारका लागि दसैँ परिवारसँग बसेर टीका लगाउने र खुसी साट्ने अवसर हो। सानी छोरी भएकाले यसपालि टाढा घुम्न जाने योजना छैन। परिवारसँगै बसेर चाड मनाउने उनको तयारी छ।
तर, दसैँप्रतिको अनुभूति समयसँगै बदलिएको उनी बताउँछिन्। बाल्यकालमा दसैँ कहिले आउला भनेर दिन गन्दै बस्ने र काठमाडौंमा रहेका बुबा तथा दाजुहरू घर फर्किने प्रतीक्षा गर्ने दिन उनलाई अहिले पनि याद छ।
‘पहिला दसैँ कहिले आउँछ भनेर दिन गनेर बसिन्थ्यो। बुबा, दाजुहरू काठमाडौँबाट घर कहिले आउनुहुन्छ भनेर पर्खिन्थ्यौँ,’ उनी भन्छिन्।
विवाहपछि परिवार र जिम्मेवारी थपिँदा दसैँ मनाउने तरिका पनि बदलिएको उनको अनुभव छ। पहिले आफू रमाइलोमा केन्द्रित हुने भए पनि अहिले परिवारका सदस्य, छोरी र घरको जिम्मेवारीलाई समेत ध्यान दिनुपर्ने भएको छ।
विदेशमा रोजगारीका लागि गएका नेपालीले चाडपर्वमा परिवारसँग भेट्न नपाउँदाको पीडा पनि उनले महसुस गरेकी छन्। बाध्यताले परिवारबाट टाढा रहेका नेपालीले जहाँ भए पनि खुसीसाथ दसैँ मनाउन सकून् भन्ने उनको कामना छ।
देशमा शोक हुँदा दसैँको खुसी अपूरो
दोलखाको शैलुङ गाउँपालिकाकी स्मृति बुढाथोकीले गाउँ फर्किने टिकट एक महिनाअघि नै लिएकी थिइन्। घरमा वृद्ध बुबा भएकाले दसैँमा गाउँ जानुपर्ने उनको पारिवारिक जिम्मेवारी छ। तर, देशमा भएका बाढीपहिरो तथा अन्य दुःखद घटनाले यस वर्षको दसैँप्रति उनको उत्साह कम भएको छ।
‘दसैँ त नमनाउँदा पनि हुने हो, देशमा यस्तो शोक परेको बेला नजानु नै राम्रो हुन्थ्यो। तर घरमा बुबा हुनुहुन्छ, त्यसैले जानैपर्ने भयो,’ उनी भन्छिन्।
उनको भनाइमा यसपालि दसैँ मनाउने निर्णय केवल चाडको खुसीसँग जोडिएको छैन। घरमा रहेका वृद्ध बुबालाई भेट्नु र परिवारसँग समय बिताउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। त्यसैले मनमा दुःख भए पनि उनी गाउँ फर्किँदै छिन्।
गाउँ पुगेपछि घर लिपपोत गर्ने, परिवारसँग बस्ने, टीका लगाउने र पिङ खेलेर रमाइलो गर्ने उनको योजना छ। तर, टाढा घुम्न जाने वा अनावश्यक खर्च गर्ने सोच छैन।
बुढाथोकी चाडपर्वमा आफ्नो आर्थिक अवस्थाअनुसार खर्च गर्नुपर्ने बताउँछिन्। अरूलाई देखाउनकै लागि खर्च बढाउनुभन्दा आफ्नो क्षमताअनुसार दसैँ मनाउनु उचित हुने उनको सुझाव छ। चाडको खुसी खर्चको आकारले नभई परिवारसँगको सम्बन्ध र आपसी सद्भावले निर्धारण गर्ने उनको अनुभव छ।
टिकट महँगो, तर घर जाने चाहना उस्तै
आकाश विश्वकर्माका लागि दसैँ भनेको गाउँघरको सम्झना, परिवारसँगको भेटघाट र बाल्यकालको रमाइलो पुनः अनुभव गर्ने अवसर हो। घरमा आमाहरू छोराछोरी आउने प्रतीक्षामा रहेको सम्झँदै उनी बालबालिकासहित गाउँ फर्किँदै छन्।
‘घरमा आमाहरू हुनुहुन्छ, छोराहरू आउँछन् भनेर पर्खेर बस्नुभएको छ। वर्ष दिनमा आउने चाड भएकाले गाउँ जानैपर्यो,’ उनी भन्छन्।
तर, यसपालि यात्रा सहज छैन। सवारीसाधनमा चाप बढेको, टिकट पाउन कठिन भएको र भाडा महँगिएको उनको गुनासो छ। पहिले ३५०–४०० रुपैयाँ पर्ने टिकट अहिले ५०० रुपैयाँभन्दा कममा पाउन कठिन भएको उनी बताउँछन्।
बालबालिकासहित यात्रा गर्दा खर्चको भार थपिने भए पनि परिवारसँग दसैँ मनाउने चाहनाले उनलाई गाउँ फर्किन प्रेरित गरेको छ। वर्ष दिनमा आउने चाडमा परिवारसँगै बस्ने र बालबालिकालाई गाउँघरको वातावरण अनुभव गराउने उनको योजना छ।
यद्यपि, व्यक्तिगत खुसीसँगै देशमा भएका दुःखद घटनाले उनलाई चिन्तित बनाएको छ। विशेषगरी रसुवा र केरुङ क्षेत्रका बाढीपहिरोका घटनाबाट प्रभावित परिवार सम्झँदा दसैँको उत्साह अपूरो लागेको उनी बताउँछन्।
‘कति जना श्रीमान् कमाएर फर्किनुहुन्छ भनेर घरपरिवार कुरिबसेका थिए। तर, बाढीपहिरोले परिवारमा दुःख निम्त्याएको छ,’ विश्वकर्मा भन्छन्।
रोजगारीका लागि घरबाट टाढा गएका कतिपय नेपाली विपद्मा परेका र उनीहरूका परिवार अझै प्रियजनको प्रतीक्षामा रहेको सम्झँदा आफूलाई दुःख लाग्ने उनको भनाइ छ। उनी धनी–गरिब सबैले आफ्नो अवस्थाअनुसार दसैँ मनाउनुपर्ने बताउँछन्।
दसैँ उही, तर खुसीको अर्थ बदलिँदै
दसैँ नेपालीका लागि परिवारसँग भेटघाट गर्ने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने, टीका–जमरा लगाउने र आफन्तसँग खुसी साट्ने प्रमुख अवसर हो। रोजगारी, अध्ययन र विभिन्न बाध्यताले सहरमा बस्दै आएका मानिस यसै अवसरमा गाउँ फर्किने गर्छन्।
तर, गाउँ फर्किने यात्रुका अनुभवले दसैँको अर्थ समयसँगै बदलिँदै गएको देखाउँछन्। बाल्यकालमा पिङ खेल्ने, साथीभाइसँग रमाउने र बुबाआमाले घर फर्किने प्रतीक्षा गर्नेहरू अहिले आफैँ पारिवारिक जिम्मेवारी सम्हालिरहेका छन्। कतिपयका लागि दसैँ वृद्ध आमाबुबालाई भेट्ने अवसर बनेको छ भने कतिपयका लागि दुःखका बीच परिवारलाई साथ दिने समय।
यस वर्ष बाढीपहिरो र अन्य विपद्बाट प्रभावित परिवारका लागि चाडको खुसी सहज छैन। आर्थिक सुस्तता र महँगीले पनि धेरै परिवारको खर्च गर्ने क्षमतामा दबाब पारेको छ। त्यसमा थपिएको यातायातको चाप र महँगो भाडाले गाउँ फर्किने यात्रालाई अझ चुनौतीपूर्ण बनाएको यात्रुहरूको अनुभव छ।
तैपनि, परिवारसँग भेट्ने चाहना र वर्ष दिनमा आउने चाड मनाउने परम्पराले नेपालीलाई गाउँतर्फ डोर्याइरहेको छ। कसैले बाल्यकालको सम्झना बोकेका छन्, कसैले आमाबुबाको प्रतीक्षा पूरा गर्न यात्रा गरिरहेका छन् त कसैले देशमा परेको शोक सम्झँदै परिवारसँगै रहने निर्णय गरेका छन्।
यी यात्रुका अनुभवले दसैँको खुसी महँगो किनमेल र तडकभडकमा मात्र सीमित नहुने देखाउँछन्। आफ्नो क्षमताअनुसार चाड मनाउनु, परिवारसँग समय बिताउनु र दुःखमा परेका मानिसप्रति सहानुभूति राख्नु पनि दसैँको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
यसपालि गाउँ फर्किरहेका नेपालीका लागि दसैँ केवल उत्सव होइन—यो पारिवारिक सम्बन्ध, जिम्मेवारी, विगतका सम्झना र कठिन परिस्थितिमा पनि खुसी खोज्ने प्रयासको संगम बनेको छ।
