२०८२ फाल्गुन १७, आईतवार १२:११
काठमाडौं । नेपालमा पाइने सबैभन्दा ठूलो जङ्गली गाई–वंशको प्रजाति गौर (एसियाटिक बाइसन) को संरक्षण चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। वन तथा वन्यजन्तु विभागका अनुसार हाल नेपालमा करिब ५०० जति गौर मात्र रहेको अनुमान छ, जसको अधिकांश संख्या चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा केन्द्रित छ। पूर्वी नेपालको त्रियुगा वन क्षेत्रमा पनि सीमित संख्यामा गौरको अभिलेख गरिएको छ।
वैज्ञानिक नाम Bos gaurus रहेको गौर बोविडे परिवार अन्तर्गत पर्ने सबैभन्दा ठूलो जङ्गली जनावर हो। बलियो तथा मांसल शरीर, गाढा खैरोदेखि कालोसम्म देखिने छाला र सेता “मोजा” जस्ता खुट्टा यसको प्रमुख पहिचान हुन्। प्रायः ठूलो समूहमा बस्ने गौर चुरे क्षेत्रका वन, घाँसे मैदान तथा नदीकिनारका भूभागमा बढी पाइन्छन्।
विश्वभर गौरको कुल संख्या करिब २१ हजार मात्र रहेको अनुमान छ। प्रकृति संरक्षणको लागि अन्तर्राष्ट्रिय संघ (IUCN) ले यस प्रजातिलाई “Vulnerable” अर्थात् संकटउन्मुख सूचीमा राखेको छ। यसले भविष्यमा यसको अस्तित्व जोखिममा पर्न सक्ने संकेत गर्छ।
विशेषगरी चुरे परिक्षेत्रको सुख्खा भू–आकृति, बाक्लो वन, अग्ला घाँस र नदीका बगरहरूले गौरको बसोबास क्षेत्रलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। मानव अतिक्रमण, वन विनाश र बासस्थान खण्डीकरण जस्ता समस्याले पनि यसको दीर्घकालीन संरक्षणमा असर पुर्याइरहेको विज्ञहरू बताउँछन्।
गौर प्रायः मानिसको नजरबाट टाढा रहन रुचाउँछन्। अग्लो घाँस र घना वनभित्र लुकेर बस्ने स्वभावका कारण यसलाई अवलोकन गर्नु दुर्लभ मानिन्छ।
पारिस्थितिक दृष्टिले गौर अत्यन्त महत्वपूर्ण प्रजाति हो। यो बाघ (Panthera tigris) को प्रमुख आहारमध्ये एक हो। जहाँ गौरको स्वस्थ जनसंख्या हुन्छ, त्यहाँ बाघको स्थिर उपस्थिति पनि देखिन्छ। संरक्षणविद्हरूका अनुसार गौरको सुरक्षा भनेको शीर्ष शिकारी बाघको दीर्घकालीन अस्तित्वसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो।
गौरबाट उत्पत्ति भएको घरेलु रूपलाई मिथुन भनिन्छ, जसको पालन भारत र बङ्गलादेशमा व्यापक रूपमा गरिन्छ। नेपालका केही स्थानमा पनि सीमित अभ्यास देखिएको छ।
एसियाटिक बाइसन अर्थात् गौर भारतीय उपमहाद्वीपमै सीमित प्रजाति हो। यो American bison र European bison जस्ता अन्य बाइसन प्रजातिभन्दा फरक हो।
वन्यजन्तु संरक्षणकर्मीहरूका अनुसार गौरको उपस्थितिले स्वस्थ वन पारिस्थितिक प्रणालीको संकेत गर्छ। त्यसैले यसको संरक्षण केवल एक प्रजातिको सुरक्षा नभई सम्पूर्ण पारिस्थितिक सन्तुलन जोगाउने अभियान हो।
